Ársfundur Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna 2008
Góðir ársfundargestir.
Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna vinnur mikilvægt forvarna- og velferðarstarf. Fólk sem veikist, missir vinnuna eða heilsuna getur lent í tímabundnu eða langvarandi skuldabasli. Mikilvægt er að skilvirk úrræði séu fyrir hendi til að aðstoða og auðvelda fólki að takast á við vandamál sem oft fylgja breyttum forsendum í lífinu. Samstarf sextán aðila um rekstur Ráðgjafarstofunnar er til fyrirmyndar og vil ég nota þetta tækifæri til að þakka fyrir árangursríkt samstarf.
Ég hef fylgst náið með starfsemi Ráðgjafarstofunnar í gegnum árin og þeim tillögum sem gjarnan eru lagðar fram í ársskýrslunum. Á ársfundinum í fyrra var meginviðfangsefnið greiðsluaðlögun og fróðleg umfjöllun um fyrirkomulag Norðmanna.
Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að koma á sérstöku úrræði fyrir fólk í verulegum greiðsluvandræðum. Árið 1993 skipaði ég sem félagsmálaráðherra nefnd til að meta gagnsemi af löggjöf um skuldaaðlögun og kanna fyrirkomulagið á Norðurlöndum. Niðurstöður nefndarinnar sem skilaði af sér tillögum árið 1994 voru þær að þau úrræði sem í boði eru á Íslandi, greiðslustöðvun og nauðasamningar sem koma áttu í stað greiðsluaðlögunar, koma ekki að gagni einstaklingum sem komnir eru í verulega greiðsluerfiðleika eða greiðsluþrot. Á árunum 1998–2007 lagði ég margoft fram frumvarp sem gerði ráð fyrir að greiðsluaðlögun yrði nýr þáttur í lögum um gjaldþrotaskipti. Ég er þeirrar skoðunar að lögin um réttaraðstoð við einstaklinga sem leita nauðasamninga hafi ekki skilað miklum árangri enda hefur réttaraðstoð verið veitt í örfáum tilfellum.
Í desember síðastliðnum skilaði nefnd, sem falið var að vinna drög að frumvarpi til sérstakra laga um greiðsluaðlögun, tillögum til viðskiptaráðherra. Ég legg ríka áherslu á að greiðsluaðlögun verði lögfest úrræði fyrir skuldsetta einstaklinga í fjárhagslegum erfiðleikum. Mikilvægt er að fjölga úrræðum og möguleikum fólks til að ná sér á strik aftur eftir greiðsluþrot. Það er allra hagur að fólki verði gert kleift að vinna sig út úr vandanum og koma undir sig fótum á nýja leik.
Eitt af því brýnasta sem þarf að gera, að mínu mati, er að tryggja rétt skuldara til lágmarksframfærslu. Lögin um skuldaaðlögun á Norðurlöndum felur í sér samningsrétt, rétt til að halda eftir ákveðnu lágmarki tekna til geta séð sér farborða og heimilisrétt sem uppfyllir lágmarkskröfur. Hér á landi hafa skattayfirvöld heimild til að taka allt að 75% af launatekjum þeirra sem skulda opinber gjöld sem mér finnst alltof hátt hlutfall. Mig grunar að þetta geti verið mörgum einstæðum foreldrum erfitt viðureignar en fjölgun einstæðra feðra sem leita bæði til Ráðgjafarstofu og félagsþjónustu sveitarfélaga vekur athygli. Einstæðar mæður og einstæðir karlar eru rúmlega helmingur þeirra sem leita til Ráðgjafarstofunnar. Mikilvægt er að leita allra leiða og úrræða til að styrkja stöðu þessara hópa í samfélaginu.
Rúmlega helmingur þeirra sem leita til Ráðgjafarstofu eru leigjendur. Samfara hækkun fasteignaverðs undanfarin ár hefur leiguverð hækkað en húsaleigubætur hafa setið eftir alveg frá árinu 2000. Fyrir tíu dögum undirritaði ég reglugerð sem felur í sér mikla hækkun á húsaleigubótum sem miðast við 1. apríl en bæturnar eru greiddar eftir á. Samkvæmt reglugerðinni hækka grunnbætur húsaleigubóta um 69%, úr 8.000 krónum í 13.500 krónur, bætur vegna fyrsta barns hækka um 100%, úr 7.000 krónum í 14.000 krónur og bætur vegna annars barns hækka um 42%, úr 6.000 krónum í 8.500 krónur. Hámarkshúsaleigubætur hækka þar með um 15.000 krónur eða um 48% og geta hæstar orðið 46.000 krónur í stað 31.000 króna áður. Ríkissjóður mun greiða 60% af heildarkostnaði vegna sérstakra húsaleigubóta en ríkið hefur ekki tekið þátt í greiðslu sérstakra húsaleigubóta hingað til. Sérstakar húsaleigubætur eru ætlaðar þeim sem leigja á almennum leigumarkaði en eru á biðlista eftir félagslegu leiguhúsnæði sveitarfélaga. Þær koma til viðbótar almennum húsaleigubótum og er miðað við að hámarksgreiðsla almennra og sérstakra húsaleigubóta geti numið allt 70.000 krónum.
Það var auðvitað löngu tímabært að hækka húsaleigubætur sem sannarlega hafa komið í góðar þarfir hjá fólki sem þarf á aðstoð að halda. Reynslan sýnir að húsaleigubótakerfið er mjög skilvirk og öflug leið til að jafna húsnæðiskostnað leigjenda. Ég bind miklar vonir við að hækkun sérstakra húsaleigubóta muni styrkja stöðu skuldsettra heimila. Einnig hefur ríkisstjórnin ákveðið að aukinni eftirspurn eftir leiguhúsnæði verði mætt með rýmri veðheimildum á lánum Íbúðalánasjóðs vegna leiguíbúða og fjölgun lánsvilyrða með niðurgreiddum vöxtum til félagslegra leiguíbúða í 750 lán á ári í fjögur ár frá og með árinu 2009 eða um 3.000 íbúðir, en nú eru tæpir 3.000 manns á biðlista eftir félagslegum íbúðum.
Fleira mætti nefna sem er til framfara og er í farvatninu. Ríkisstjórnin hefur þegar ákveðið fyrsta skrefið í afnámi stimpilgjalda með því að stimpilgjöld húsnæðislána vegna fyrstu íbúðar verða felld niður og hefur fjármálaráðherra lagt fram fumvarp í þessu skyni. Viðskiptaráðherra hefur einnig lagt fram frumvarp til innheimtulaga.
Markmiðið með frumvarpinu er einkum að setja ákveðnar meginreglur um innheimtu til hagsbóta fyrir neytendur, meðal annars ákvæði um góða innheimtuhætti og innheimtuviðvörun, og draga úr óeðlilegum kostnaði skuldara vegna innheimtuaðgerða, til dæmis með því að takamarka hámarksfjárhæðir innheimtukostnaðar. Þá má einnig nefna í þessu sambandi fyrirhugaða hækkun persónuafsláttar og hækkun barnabóta í ár og á næstu tveimur árum.
Í ársskýrslu Ráðgjafarstofunnar vekur sérstaka athygli að yngra fólk sækir aðstoð í meira mæli undanfarin ár og að nokkuð ber á því að bæði umsækjendur og ráðgjafar telji að vankunnátta í fjármálum hafi átt hlut að máli. Það er auðvitað mikilvægt að huga vel að forvörnum og fyrirbyggjandi starfi. Ég fagna hugmyndum framkvæmdastjórnar Ráðgjafarstofunnar um að koma á sérstöku tilraunaverkefni á vegum Ráðgjafarstofunnar um fjármálafræðslu. Starfsfólkið býr yfir mikilli reynslu og þekkingu og hið sama á við um samstarfsaðilana. Saman hafa aðilar að Ráðgjafarstofunni því mikla möguleika á að vinna gott og þarft verk á þessum vettvangi.
En það er auðvitað meginviðfangsefni Ráðgjafarstofunnar að leysa úr vanda og gefa góð ráð til þeirra sem af einhverjum ástæðum eiga ekki fyrir skuldum og framfærslu. Blikur eru á lofti og hætt við að samdráttur í þjóðfélaginu á næstunni geti valdið erfiðleikum. Enn eru engin augljós merki um aukin vanskil en ég veit að eftirspurn eftir aðstoð Ráðgjafarstofunnar hefur aukist og Íbúðalánasjóður fær fleiri beiðnir en áður um greiðslufrest eða skuldbreytingar. Bókaðir viðtalstímar hjá Ráðgjafarstofu voru 294 talsins fyrstu þrjá mánuði ársins, biðlisti eftir viðtölum var í mars og aprílmánuður er þegar uppbókaður. Umsóknir vegna greiðsluerfiðleika hjá Íbúðalánasjóði eru 14% fleiri fyrstu þrjá mánuði ársins miðað við sama tíma í fyrra.
Mér hefur lengi þótt fyrirkomulag dráttarvaxta óásættanlegt sem felur í sér að svokallað vanefndaálag sem reiknað er ofan á stýrivexti sem mynda síðan dráttarvexti sem skuldugir einstaklingar þurfa að greiða vera úr öllu samhengi við það sem gerist á hinum Norðurlöndunum. Heimild til vanefndaálags er ákveðið í lögum og getur verið frá 7 til 15% og hefur það verið lengst af á bilinu 11–12% hér á landi á sama tíma og á hinum Norðurlöndunum hefur verið um að ræða fast vanefndaálag á bilinu 7–8%. Þetta hefur gert það að verkum að dráttarvextir hafa á síðustu árum verið hér á bilinu 23–25% á sama tíma og þeir hafa á hinum Norðurlöndunum verið um 10%. Þetta hefur komið þungt niður á skuldugum heimilum og oftar en ekki leitt til þess að skuldug heimili ná oft ekki að greiða niður af höfuðstól lána og halda varla í við að greiða dráttarvextina. Þessu vildi ég sjá breytt þegar aðstæður skapast til þess, enda eru heimili orðin skuldum hlaðin í yfirdráttarlánum sem þau ná sér ekki út úr, en yfirdráttarlán hjá einstaklingum eru nú um 70–80 milljarðar króna og yfirdráttarvextir 25–26%.
Ég hygg að svona fyrirkomulag á dráttarvöxtum sé vandamál sem Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna þarf iðulega að glíma við. Ég vil líka nefna að í þeirri stöðu sem fjármálamarkaðirnir og um leið efnahagslífið er nú í tel ég að það sé ekki fallið til árangurs að gera tilraun til að ná niður fasteignaverði með óraunhæfri spá um lækkun á fasteignaverði. Það að tala niður fasteignaverð til að ná niður verðbólgumarkmiðum er áhyggjuefni enda með því hugsanlega verið að helfrysta fasteignamarkaðinn sem er óæskilegt þó eðlilegt sé að einhver leiðrétting þurfi þar að eiga sér stað. Það er í raun það sama og að segja að það séu skuldugir íbúðareigendur með mjög veðsettar fasteignir sem helst skuli bera byrðarnar af þeim þrengingum sem nú eru á fjármálamörkuðum, það sé á þeirra herðum að ná niður verðbólgumarkmiðum Seðlabankans. Þarf ekki líka að spyrja þeirra spurninga hvað fjármálastofnanirnar sjálfar geta lagt fram til að ná okkur út úr fjármálakreppunni en ekki bara skuldug heimili landsins.
Við þær aðstæður sem nú blasa við er mikilvægt að geta brugðist við með öllum tiltækum ráðum og úrræðum til að fyrirbyggja og leysa aðsteðjandi vanda. Samstarf og samtakamáttur aðila Ráðgjafarstofunnar gefur góðar forsendur til að vinna að góðum málum. Síðast og ekki síst vil ég nefna öflugt starfsfólk Ráðgjafarstofunnar sem hefur unnið farsælt starf. Ég vil færa starfsfólkinu sérstakar þakkir fyrir þeirra mikilvæga framlag með óskum um áframhaldandi gott samstarf.
